Dünya yüzeyindeki bilgi birikiminin inanılmaz hızla artması, yeni bilgilerin eskilerinin yerini hızla doldurması insan hayatının her alanında etkisini göstermektedir. Gerek temel bilimler gerekse de temel bilimler vasıtası ile ortaya konan yeni teknolojileri inceleyen sosyal bilimlerde yaşanan bu bilgi patlaması, beraberinde eski bilgilerden oluşan devasa bilgi çöplüğünü ve hem yeni hem de eski bilgilere dair duyulan kuşku miktarının artışını getirdi.
Özellikle yirminci yüzyılın son on yılından itibaren artan ekonomik faaliyet hacminin teknoloji ile birlikte insan hayatının en ön saflarında yer tutmaya başlaması, ekonomiye dair bilgilerin doğruluğunun sorgulanmasına olan talebi de arttırmıştır. Bu talebin önemli bir gerekçesi de ekonomik aktörler arasında var olan rekabetin artık sahip olunan bilgi birikimine bağlı bir sürece dönüşmesi olmuştur. Buna kanıt olarak son on yıl içinde yayınlanan iktisadi yayınların içeriğinde gözlenen asimetrik bilgi ve bilgi denetimi konularına dair gözlenen artış, Nobel ekonomi ödüllerinin son on yıl içinde ağırlıklı olarak bu tür çalışmalara verilmesi veya bağımsız denetim firmalarının dünya çapında ulaştıkları iş hacmi sunulabilir.
Denetim Kavramı ve Özellikleri
Ekonomik aktörlerin makro ve mikro düzeyde sahip oldukları bilgi miktarını arttırmak istemeleri, beraberinde sahip oldukları bilgileri sunmalarını da günümüz ekonomisi çerçevesinde zorunlu kılmaktadır. Ancak sunulan ve sahip olunan bilgilerin doğruluğuna duyulan güven giderek kuşkuya dönüşmektedir, çünkü karmaşıklaşan ekonomik ilişkiler ve bu ilişkilerin artan hızı bilginin güvenilirliğini zedelemektedir. Bu da sahip olunan ve sunulan bilgilerin denetim sürecinden geçirilmesini ve bilgi üretim ve edinme sürecinin sürekli bir kontrol işlemine tabi tutulmasını gerektirmektedir.
“Denetim, iktisadi faaliyet ve olaylarla ilgili iddiaların önceden saptanmış ölçütlere uygunluk derecesini araştırmak ve sonuçları ilgi duyanlara bildirmek amacıyla tarafsızca kanıt toplayan ve bu kanıtları değerleyen sistematik bir süreçtir.[1]”
Belirtilen denetim tanımın incelendiğinde denetimin üç temel özelliğinden bahsedilmelidir. Birincisi, denetimin rasgele ortaya konulan bir faaliyet olmadığı, tam aksine arkasında bir mantık ve sebepler bütünü taşıyan sistematik bir süreç olduğudur. İkincisi denetimin ekonomik faaliyet ve olaylara yönelik kullanılan bir araç olması ve bu aracın denetimi gerçekleştiren ve denetime tabi olan taraflarca oluşturulan belli standartlara bağlı olarak kullanılmasıdır. Burada denetim aracının uygulanacağı platform, denetime tabi olan ekonomik aktörün sunduğu bilgi olup, denetimin amacı da sunulan bilgilerin oluşturulan standartlara uygunluğunun ölçülmesi ve derecelendirilmesidir. Denetimin üçüncü özelliği ise denetim sonuçlarının önceden belirlenmiş standartlar ışığında hazırlanan bir denetim raporu vasıtası ile kullanıcılarının ilgisine sunulmasıdır. Bu rapor denetime tabi olan ekonomik aktörün sunduğu bilgilerin doğruluğuna dair yargılarda bulunmaz; sunulan bilgilerin önceden belirlenmiş denetim standartlarına uygun biçimde aksettirildiğini belirtir. Burada temel olarak anlaşılması gereken esas, denetimin, sunulan bilgilerin denetime tabi olan taraflarca oluşturulan kriterlere uygunluğu ile ilgilendiği; ancak bu kriterlerin doğruluğuna dair bir yorumda bulunamayacağıdır. Dolayısıyla denetimin bir kontrol aracı olmadığı, sadece sunulan bilgilerin oluşturuldukları verilere olan uygunluğunu ortaya koymayı amaçlayan bir araç olduğu belirtilmelidir.
Kapsamları Açısından Denetim Türleri
a. İç Denetim
İç denetim, ekonomik faaliyette bulunan bir kurumda iş prosedürlerinin ve bu yönde verilen yönetici talimatlarına dair sorumlulukların kurum organizasyonunca etkin ve verimli bir biçimde yerine getirilmesini amaçlayan bir denetim türüdür. İç denetim, bu amacı gerçekleştirebilmek amacı ile kurum içinde oluşturulan iç denetim departmanları ve bu departmanlarda çalışan iç denetim elemanları ile yerine getirilir. İç denetim departmanları ve çalışanları bu amaçlarla aşağıdaki faaliyetleri yerine getirirler[2]:
1) Finansal kontrollerin, muhasebe kontrollerinin ve diğer faaliyetlerle ilgili kontrollerin sıhhatini, yeterliliğini ve uygulanmasını dikkatle gözden geçirerek değerlemek ve uygun maliyetli etkin kontrol sistemlerini geliştirmek ve uygulatmak.
2) Faaliyet ve işlemlerin belirlenmiş politikalara, planlara ve yönergelere uygunluğunu soruşturmak.
3) İşletmenin varlıklarının her türlü zararlara karşı korunmakta olduğunu araştırmak.
4) Yönetimin düzenleyip sunduğu her türlü bilginin doğruluk ve güvenilirliğini araştırmak.
5) Üstlenilen sorumlulukların yerine getirilmesi ile ilgili faaliyetlerin(başarının) kalitesini araştırmak.
6) Faaliyetlerle ilgili gerekli iyileştirme önlemlerini yönetime tavsiye etmek.
Yukarıda ifade edilen faaliyetler ışığında ve kapsamları açısından ele alındığında, iç denetimin denetim türleri arasında en kapsamlısı olduğu ifade edilebilir. Bizzat kurum içinde oluşturulan bir departman ve bu departman çalışanlarınca yürütülen iç denetim faaliyetinin, kurum yararlarını ön planda tutan tarafsız bir bakış açısı ile gerçekleştirilmesi ve sonuçlarının amaçlar doğrultusunda sorumlu kurullara iletilmesi ile tamamlanması gerekmektedir.
b. Kamu Denetimi
Kamu denetimi, kamusal alanda faaliyet gösteren devlete ait veya özerk kurumların yine kamu otoritesi tarafından oluşturulan denetim kurumları veya denetime tabi kamu kurumu içinden görevlendirilen denetim elemanlarınca kamu yararı gözetilerek yerine getirilen denetim faaliyeti olarak tanımlanabilir. Kamu denetimin amacı, devletin ya da onu temsil eden kurumların, oluşturulan iş süreçlerine ve standartlarına uygunluğunun araştırılmasıdır. Diğer bir tanımla kamu denetimi, çeşitli devlet kurumları içinde kurulup örgütlendirilmiş olan denetim birimlerinin kamu ve özel işletmelerin yasalara, yönetmeliklere, devletin ekonomik politikasına ve kamu yararına bağlılık derecesini izler ve denetler[3].
c. Bağımsız Denetim
Bağımsız denetim, denetime tabi olan kurum tarafından sunulan finansal tabloların var olan denetim standartları çerçevesine olan uygunluğunun ilgili üçüncü şahıslara yönelik olarak raporlanmasının bağımsız kişi veya kurumlarca yerine getirilmesi çabası olarak tanımlanabilir. Bağımsız denetim faaliyetini yerine getirebilecek kişi ve kurumlar denetime tabi olan kurumlardan aldıkları ücret karşılığında denetim faaliyetini denetime tabi kurumdan ve yönetiminden bağımsız olarak yerine getirirler. Belirli sınavlar ve yetkinlikler neticesinde bu görevi yerine getirmeye hak kazanan bağımsız denetim uygulayıcıları finansal tabloların denetimi, uygunluk denetimleri ve faaliyet denetimleri olmak üzere üç farklı denetim çalışmasını yerine getirebilirler[4].
Bütün bu denetim çalışmaları sırasında bağımsız denetim elemanları denetime tabi olan kurumun yönetimi, ortakları ya da yönetim kurulları ile iletişim kurmak durumundadırlar. Ancak bu iletişim, bağımsız denetimi yerine getiren kişi ve kurumların, denetime tabi bilgiyi sunan kurumdan ve bundan yararlanan ilgili üçüncü şahıslardan bağımsız hareket etmesi esası ve karşılıklı saygı, güven çerçevesinde gerçekleştirilmelidir.
Bağımsız denetimin uygulandığı en sık konuların başında finansal tabloların denetimi gelmektedir. Bu denetimin amacı finansal tabloların bir bütün olarak finansal durumu, faaliyet sonuçlarını ve finansal durumdaki değişmeleri genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri ışığında, dürüst bir biçimde yansıtmakta olduğu hususunda bir yargıya ulaşmak ve bu yargıyı denetim raporu ile ilgili üçüncü şahıslara bildirmektir. Bu raporun özelliği, içeriğinde denetime tabi olan finansal tabloların dürüstlüğü hususunda görüş bildirilmiş olmasıdır.
Bu noktalardan hareketle bağımsız denetimin finansal tabloların güvenilirliğini arttırdığı, denetleneceğini bilen kurumlarda kanun dışı uygulamalara caydırıcı etkilerde bulunduğu ve denetlenen kuruma ekonomik faaliyetlerinde ve finansal arayışlarında daha geniş imkanlar yaratılmasına öncülük ettiği ifade edilebilir. Bunların yanında denetlenen kurum hakkında daha doğru bilgi sahibi olan ilgili üçüncü şahısların ekonomik faaliyetlerinde daha rasyonel davranma imkanına kavuştukları, kamu kurumları açısından denetime tabi olan kurumun kamu ile var olan ilişkilerinde şeffaflık sağlandığı ve bu denetime tabi tutulan kamu kurumlarında denetim amacı ile oluşturulan organizasyonların yarattığı maliyetlerin azaltılabildiği de belirtilmelidir.
Muhasebe ve Denetim İlişkisi
Muhasebe, işletmenin varlıkları ve kaynakları üzerinde değişme yaratan ve para ile ifade edilen mali nitelikli işlemlere ait bilgileri; kaydetmek, sınıflandırmak, özetlemek, analiz etmek ve yorumlamak suretiyle ilgili kişi ve kurumlara raporlar halinde sunan bir bilgi sistemidir[5]. Muhasebenin amacı geçerli finansal bilgileri karar alıcılara yarayacak bir biçimde düzenleyerek sunmaktır[6]. Daha öncede belirtildiği gibi denetimin işlevi denetime tabi olan bilginin genel kabul görmüş muhasebe standartlarına uygunluğunun belirlenmesidir. Bu noktadan bakıldığında denetimin mekanizmasında muhasebe bilgisinin önemi ortaya çıkmakla birlikte aslen muhasebe ile denetim arasında yöntem farklılıkları bulunmaktadır. Denetimin yukarıda tanımı yapılan muhasebeden çok farklı olarak, bilgi oluşturulmasına değil var olan bilginin gözden geçirilmesine odaklandığı ifade edilebilir. Bir futbol maçına benzetilmesi gerekirse denetimi maçın hakemine, muhasebeyi ve elemanlarını ise oyunculara benzetmek mümkün olabilir. Denetimin amacı oyuncuların oyun kurallarına uyup uymadığını gözlemlemektir ve söz konusu olabilecek bir kural ihlalinde oyuncuları cezalandırmaktır. Ancak belirtilmesi gereken diğer bir husus da denetimin hakem olarak maçı sürekli kontrol etmediğidir.
Sonuç olarak genel denetim kavramının güvenilir bilgiye olan talepten kaynaklandığı
İfade edilmelidir. Bu talebi en etkin ve verimli şekilde karşılayabilmek amacı ile ekonomik aktörler arasında genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri etrafında zaman içerisinde bir denetim standartları dizesi oluşturulmuş; ve, bu standartlar ışığında denetim kavramı, kaynağını güvenilir bilgi ihtiyacından alan tarafsız bilgi toplanması ve bu bilginin bir yöntem çerçevesinde ilgi gruplarının kullanımına sunulmasına kadar devam eden analitik bir süreç haline gelmiştir.
YARALANILAN KAYNAKLAR
Güredin, Ersin, Denetim, Beta Yayınları, İstanbul, 2000.
Sürmeli, Fevzi- Benligiray, Yılmaz, Genel Muhasebe, TC Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1999.
HAZIRLAYAN : UMUT İLHAN
